مجسمه سازی در آفریقا

مقدمه
مرکز ” هنر آفریقایی ” در غرب آفریقاست، منطقه ای که از سنگال تا دریاچه چاد Chgad ادامه دارد.
دراین منطقه بیشتر به خلق هنر کاربردی، صنایع دستی و اشیاء تزئینی پرداخته می شود.
آفریقا به طور کلی از جهت هنر مجسمه سازی به دو منطقه قابل تقسیم شدن می باشد:

  1. منطقه سودان که در اطراف خلیج گینه واقع شده است.
  2. منطقه کونگو که در قسمت شرقی و جنوب شرقی پایین اقیانوس و دریاچه های بزرگتر واقع شده.

در جنوب تانزانیا و در موزامبیک، قبلیه (ماکنده) – Makonde زندگی می کنند که
از جمله هنرمندان هنرهای تجسمی آفریقا به شمار می روند.
قبیله دیگری که در جنوب آفریقا زندگی می کنند، بانتو (Bantu) نام دارد که در مقایسه
با هنر مناطق کنگو و غرب آن از کیفیت هنری ضعیف تری برخور دارند اما شهرت زیادی
به ساخت مجسمه های چوبی دارند که معمولا موضوعاتی چون سر انسان و حیوانات را بر می گزینند.

اما به طور کلی این هنر غرب آفریقاست که هنر مجسمه سازی با چوب را به عنوان مجسمه سازی در این منطق شهرت جهانی داده است.
مجسمه سازی با چوب هنر قبیله ای سنتی قاره آفریقا به شمار می رود.
برخی بر این عقیده هستند که مجسمه برنزی آنها از کیفیت برتری برخوردار است.
اما از آنجا که تکنیک ریخته گی برنزی به صورت انحصاری مربوط به آفریقا نمی شود و
از خارج از آفریقا به آنجا وارد شده، در نتیجه هنری که به صورت خالص مربوط به آفریقا باشد به شمار نمی آید.

sculpture in african - مجسمه سازی در آفریقا
wooden sculpture in african - مجسمه سازی در آفریقا

مجسمه سازی با چوب

هنرمندان آفریقایی بیشتر آثار خود را به صورت ۳ بعدی می ساختند.
ایشان در ساخت بدن انسان از اشکال استوانه ای و گرد استفاده می کردند.
ایشان پس از مشخص شدن نوع اثر، از تنه گرد درخت استفاده کرده و در صورتیکه
ساختار پیکره ساده بود، تنه درخت در پایان کار کاملا قابل تشخیص باقی می ماند.
از نمونه های کلاسیک این نوع کار می توان به مجسمه های کوچک قبایل باری
Bari و آزانده Azande اشاره کرد که به هر دو در منطقه شرقی سودان هستند.

هنرمند در صورت اضافه کردن فرم مکعبی به مجسمه استوانه ای خود، آنرا به پایه طرح
می افزود و در نهایت اثر نهایی کاملا هندسی بوجود می آمد.
به این صورت که بدن استوانه ای انسان با دستان استوانه ای به موازات آن و سری کاملا ساده شده خلق می شد.
نمونه های خوب این نوع ساختار را می توان در مجسمه های آبستره قبیله بیب Babe در سودان غربی یافت.
این نوع ساخت به هیچ وجه تنها به آفریقا محدود نمی شود بلکه ما چنین ساختارهایی
را در هنر – هندی / امریکایی هنر اقیانوسه، هنر سیبری و هند و چین نظاره گر هستیم.
این روش در خلق ماسک ها هم دخیل بوده است.

از آنجا که ماسک طبیعتا نیمه استوانه است دست هنرمند در ایجاد تزئینات زیاد
در روی ماسکها باز نبوده و بیشتر آنها را فقط به صورت نیمه استوانه ای می بینیم.
این کار توسط قبایل هاپی Hopi در شما آمریکا بوجود آمد.
در آفریقا نیز این نوع نقابها از جنس عاج مربوط حوالی رود نیل ساخته می شوند.

مجسمه سازی با عاج

هنر مجسمه سازی با عاج در سالهای ۱۴۹۰ و ۱۵۳۰ میلادی در آفریقا نه تنها بسیار
مورد توجه قرار گرفت بلکه همچنین با ورود اروپایی ها به کنگو و نیجریه و سیرالئون (Sierra Leone) نیز تحت تاثیر قرار گرفت.
این تاثیرات تا جایی پیش می رود که تزینات بر روی دسته آلاتی نظیر قاشق ها،
چنگال ها و سلاح ها گاها تزئینات اروپایی و آفریقایی را به صورت همزمان داشتند.

این نوع از حکاکی ها که بسیار ظریف می شدند، معمولا توسط موزه ها و مجموعه داران خریداری می شدند.
در طول سده ۱۸ میلادی و به بعد معمولا این ابزار و وسایل مزین به جزئیات بسیار
ظریف، به صورت جام های پیروزی و نشان جنگها و نبردها و صحنه شکار و حیوانات ساخته می شدند.
این وسایل تنها در انحصار فرمانده هان قرار داشت.
همچنین نمادهای حک شده بر روی آنها نشان دهنده مصرف داخلی و یا صادراتی بودن این آلات بوده.

ivory sculpture in african - مجسمه سازی در آفریقا
horse rider wooden sculpture in african - مجسمه سازی در آفریقا

تناسبات مجسمه های عاجی

مجسمه های عمودی ساخته شده در آفریقا نیاز به پایه ای استوانه ای و باریک و بلند داشتند که لزوما از جنس چوب نباشد.
و آنچه که به جای چوب می توانست این کار عملی سازد عاج فیل بوده است.
واضح این است که ساختن طرح هنرمند بر روی یک ماده استوانه ای باریک و بلند
و یک تکه و بدون اضافه کردن و الحاق ماده ای دیگر، باعث ایجاد محدودیت هایی
میشده است و این امکان وجود داشت که ایجاد هر نوع حزیئاتی در اثر نهایی میسر نباشد.
به همین دلیل بسیاری از مجسمه های عاجی آفریقایی از تناسب واقعی خارج شدند.

یکی از نمونه های این نوع کار مجسمه سوارکار و اسبش است که در موزه متروپولیتن نیویورک قرار دارد.
در این مجسمه چوبی می بینیم که سوار کار به مقیاس واقعی تناسبات یک انسان
خلق شده و در حالیکه اسب وی به حدی کوچک کار شده که بیننده گمان می کند این اثر برای بیان خاصیت مینیاتوری خلق شده است.
این دقیقا به دلیل محدودیت ابعاد ماده اصلی است که باعث شده اسب در اندازه های متناسب دیده نشود.
و چون هنرمند، سوارکار را به عنوان موضوع خاص در ذهن دارد، نامتناسب بودن اسب امری آزاردهنده برای او تلقی نشده است.

ماسک ها

اشکال و انواع ماسکها به طور عجیبی از یکدیگر متفاوت هستند؛ برخی بسیار واقع گرا و برخی بسیار انتزاعی شده اند.
اکثریت آنها رنگ آمیزی می شدند ولی این کار باعث ایجاد یک ویژگی خاص در آنها نمیشد.
بسیاری از ملت ها در تاریخ بوده اند که مجسمه های زمان خود را به صورت رنگ نشده اجرا می کرده اند.
به طور نمونه می توان به مجسمه های فیگوراتیو یونان اشاره کرد که اغلب در قسمت
چشم ها و دهان رنگ می شدند تا ظاهر واقعی تری به اثر بدهند.

مجسمه های مصری همچنین و مجسمه های مربوط به اقوام باستانی مکزیک نیز همگی رنگ می شده اند.
در آفریقا به طور مثال رنگ سیاه را در مجسمه ها و ماسکهای منطه
کامرون – Cameroons می بینیم ولی در مجسمه های نیجریه معمولا رنگها زرد و قرمز و
آبی و سفیدهای بسیار درخشانی به چشم می خورده اند.
در ساحل عاج بیشتر مجسمه ها با ورق طلا پوشانده می شدند.
گاها هنرمند مجسمه ساز، خود، هنر طلاکاری را انجام می داد.

در بسیاری از مناطق آفریقا (امروزه) هنر بومی در حال منسوخ شدن می باشد ولی
در مناطقی نظیر ساحل عاج هنوز در رشد و شکوفایی میسر می برد.
گرچه که نمیتوان تاثیرات هنر اروپایی را نیز نادیده گرفت.

masks in african - مجسمه سازی در آفریقا
usage of sculptures in africa - مجسمه سازی در آفریقا

به طور کلی ماسکها و مجسمه های آفریقا دارای کاربرهای متفاوتی بودند : این کاربردها شامل:

  • ایجاد قدرت باروری
  • مناجات برای باران
  • کشاورزی بهتر
  • برطرف کردن بیماریها و بلاهای طبیعی
  • ارواح
  • امداد برای مشکلات اجتماعی
  • یادآوری خاطرات و وقایع مهم می شدند.

این آثار می توانستند گاهی آنقدر بزرگ باشند که به صورت عمری مورد استفاده کلیت
مردم قرار گیرند و گاهی آنقدر کوچک بودند که در زمره مصارف خانگی قرار می گرفتند.

پیکره های جادویی در مجسمه های آفریقایی

به طور کلی در طول تاریخ علاوه بر چوب که مهم ترین ماده مورد استفاده از مجسمه های
آفریقا به شمار می رفته، مواد دیگری نظیر خاک رس، فلز، عاج و سنگ را نیز می توان
نام برد که در مجسمه سازی آفریقایی حائز اهمیت بوده اند.
(چوب به دلیل چکش خواری بسیار آسان و در دسترس بودن بسیار بکار می رفته)
در میان قبایل مطرح آفریقا ، قبیله آتاتو Atutu، برخلاف مابقی قبایل، عاری از تعصبات
اجتماعی بوده و پیش از همه چیز مهارت واقعی را مورد تحسین قرار می داده است.
بسیاری از این دست سازها انواعی از هنر مذهبی شناخته می شوند.

atutu african sculpture consept - مجسمه سازی در آفریقا
atutu african sculpture masks - مجسمه سازی در آفریقا

قبیله آتوتو

این قبیله تعدادی فیگورو پیکره اجدادی داشته اند که در زمان مرگ فردی ساخته
می شدند (چون در این صورت می توانستند از بدن آن فرد به عنوان طرح و نمونه کار استفاده کنند)
ایشان بر این معتقد بودند که پس از اتمام ساخت پیکره، روح آن فرد برای مدتی
به داخل آن مجسمه میرفته و سپس به سوی عالم دیگری خارج خواهد شد.
از این دست سازها گاهی به عنوان (طلسم) نیز استفاده شده اند.
زمانیکه شخصی دچار مشکل می شده، ساحر (جادوگر) روستا دستور ساخت یک
مجسمه جادویی را می داده و سازنده نیز آنرا مانند هر اثر دیگری خلق می کرده.

از جمله دیگری مجسمه های قبیله آتوتو می توان به عروسکهای چوبی اشاره کرد.
این عروسکهای دارای دو کاربرد اساسی بودند:
اول برای زنان نازایی استفاده می شد که این عروسکها را به پشت خود بسته و حمل
می کردند و این نشان این بود که فرزندی به آن شکل را می خواهند.
دوم انواعی از مجسمه ها بودند که نه ارزش مذهبی و نه جادویی داشتند و کلا به عنوان اسباب بازی استفاده می شد.
این مجسمه ها حدود ۷-۲ اینچ ارتفاع داشتند.

از دیگر مجسمه های این قبیله انواع نقابهای حکاکی شده بود که به عنوان سوغات کاربرد داشت.
به علاوه قبایل جنوبی آتوتو دست سازه های دیگری نیز با عنوان ” هنر برای هنر ” داشتند
که اشیایی بودند که جنبه مذهبی و جادویی نداشتند و تنها به صورت توده های چوبی و
یا به صورت کرنا Hirn با حکاکی هایی به فرم های حیوانات روی آنها ساخته و پرداخت می شدند.

تمدن نک NOK و مجسمه های آن 

فرهنگ و تمدن (نک) از جمله اولین جوامع عصر آهن بودند و در شمال نیجریه حدود
(۱۰۰۰ تا حدود ۳۰۰ میلادی سال قبل از میلاد) میزیسته اند.
در واقع جوش دادن و فرم دهی به ابزار و فلزات در این جوامع بوجود آمد.
اما در میان آنها مجسمه های سفالینی ساخته شده و حدود سالهای ۲۰۰۵ در بررسی های انجام شده پیدا شده اند.
بیشتر این مجسمه ها دارای طرح های انتزاعی هستند و در حدود ۱۰ سانتیمتر یا اندازه های طبیعی ساخته می شدند.

این ساختار ها دارای سرهای نسبتا بزرگ مخروطی و برنجهای استوانه ای کوتاه صورتهای
ساده شده مثلثی، بینی های پهن شده بر کل صورت و لبهای درشا بودند.
سوراخ هایی که در این آثار دیده می شوند به خاطر ایمن ماندن آنها در طول پخت بوده
که بخارهایی  از آنها استخراج شده و مانع از ترک خوردن شوند.
تحقیقات نشان داده اند که این پیکره ها برای اماکن مذهبی ساخته می شدند و
سپس در گورها به عنوان هدیه ای برای خدا دفن می شدند.

nok tribe sculpture - مجسمه سازی در آفریقا
bronze african sculpture - مجسمه سازی در آفریقا

مجسمه سازی برنزی در آفریقای غربی

در مناطقی از غرب آفریقا- بین ساحل عاج و کنگو – مجسمه سازی در بالاترین سطوح انجام می شود.
کشوری که بیشترین محبوبیت را در این زمینه دارد (بنین Benin) نام دارد که در قرن
۱۵ میلادی توسط شمار زیادی از سیاحان انگلیسی ، آلمانی و پرتغالی بازدید شد.
اما در حدود سال ۱۸۹۷ میلادی بود که مجسمه های برنزی در آنجا کشف و متعاقب آن،
توسط مناطق زیادی در جهان مورد بررسی قرار گرفت این مجسمه های برنزی دو نوع بودند:

  1. پیکره های انسانی – در ابعاد انسان – و یا حیوانات و یا سردیس افراد.
  2. نقوش بر جسته مناظر، حیوانات، انسانها، علائم اسطوره ای

سردیس مردان معمولا با گردن های بلند و تزیئنات خلق می شد.
صورتها بدون ریش و  سبیل و غیر واقعی و بی حالت بودند و به طور کلی تاثیر اولیه اثر روی مخاطب اهمیت بیشتری داشت.
سردیسهای زنان از تزئینات کمتری بهره مند بودند و موها در بالای سر همانند شاخ نوک تیزی ساخته می شدند.
محصولات ساخته شده عاجی نیز به صورت نقش بر جسته و به صورت جام و یا آفتابه به و بازوبند خلق می شدند.
آفتابه و جام ها برخی اوقات به شکل انواع اروپایی (هنر رنسانس) ساخته می شدند.

و بدون شک براساس سفارش پرتغالی ها با نقوش برگرفته از تزئینات اروپایی آرایش می شدند.
در حدود قرن ۱۶ میلادی بر روی پلاک های برنزی سربازان، تجار و البسه ایشان به چشم می خورند.
وسایل آرایش سر، حلقه های دور گردن همگی از برنز بوده و نشان دهنده سنت های آن منطقه بودند که امروزه نیز همچنان وجود دارند.
مهره های مرجانی از جمله تزئینات اصلی تاج شاهان بوده و زمانی که شاه از آنها استفاده نمی کرد نشانه نوعی مشکل اقتصادی بود.

ریخته گری برنز

ریخته گری برنز و برنج در این منطقه در حدود سال ۱۲۸۰ میلادی بوجود آمد.
آنها از این روش در جهت حفظ و نگهداری وقایع و رویدادهای مهم استفاده می کردند. این هنر در قرن ۱۶ به اوج خود رسید.
اجسام برنزی به این صورت ساخته می شدند که ابتدا یک سازه سفالین را با لایه ای از موم پوشش می دادند.
در صورتیکه شی کوچک بود کل کل اثر از موم می ساختند و سپس لوله ای فلزی باریک را
به انتهای آن متصل می کردند و کل آن را در قطعه ای سفال نرم قرار می دادند.
زمانیکه سفال سفت می شد فلز مذاب را در سمت بالایی لوله (توسط یک قیف) می ریختند.

این فلز در طول لوله به سمت داخل پایین می رود و فضای مومی را پر می کند و باعث می شد که موم آب شود.
از لوله فلزی به سمت پایین رفته و بیرون رود.
وقتی که فلز سرد می شود پوشش گلی سفت شده آرام شکسته شده و خارج می شود.
سطح برنز نیز سپس توسط مغار و سوهان صاف و صیقلی می شود.
این روش که در بسیاری از کتب به ثبت رسیده و به صورت مرحله به مرحله در قالب یک
ماکت در موزه انگلستان جهت بازدید افراد قرار داده شده است.
این فنون در آفریقای غربی و جهت ساخت مجسمه برنجی و برنزی استفاده می شود.

african sculptor Bronze casting - مجسمه سازی در آفریقا
african stone sculpture - مجسمه سازی در آفریقا

مجسمه های سنگی آفریقا

علاوه بر مجسمه های چوبی، در آفریقا آثار دیگری از مواد سخت تر و بادوام تری نیز ساخته می شده اند.
در برخی مناطق نظیر کنگوی شمالی مجسمه های سنگی به شکل سردیس یافت شده اند.
در سال ۱۹۳۴ میلادی از ۷۶۵ نمونه از سردیس های سنگی و پیکره در نیجریه یافت شدند.
این آثار نشان دهنده شمایل خاص قبیله ای آن دوره می باشد.
برخی از این نمادها حتی امروزه نیز مورد استفاده قرار می گیرند.
در اکثریت این مجسمه ها و حکاکی ها، پیکره ها حالتی گرایانه را با خود دارند که گویی
خالق اثر مقصد نشان دادن پرتره انسانی راداشته است.

  • به این مطلب امتیاز دهید:
5.0
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
آغاز ثبت نام کلاس های ویژه پاییز
+